Pasalamat

Kinasingkasing namong gipaabot ang among dakong pasalamat sa tanang mga tawo nga dako og natabang aron mahimugso kining “Plano sa Malungtarong Pagdumala ug Pagprotekta sa Yutang Kabilin” sa Makilala-Malumpine Tribal Association kon MAMATA. Kini makatabang gayud og dako aron madumala namao sa kinaugalingon nga pagpaningkamot ang among teritoryo nga sa dugay nang panahon nahatagan ra og katumanan.

Sa mga kaubanan namo sa tribu nga mihatag gayud og panahon aron mohatag og mga pagsaysay panahon sa gihimong pagpanukiduki sama nila Datu Awad Tampolong, Datu Ondos Enoch, Datu Amado Bacag, Datu Butawan Pandoy ug kang Datu Rene Boy Calaguio.

Mao usab ngadto sa mga naningkamot sa pagsulat niining plano nga mao sila si Datu Joel Ando, Datu Antonio Anap, Pastor Ruben Ambat, Pastor Florentino Beli, Bai Magdalina Pontongan, Bai Estelita Endar ug Bai Rhodora Tampolong.

Ngadto usab sa Hugpong Kinaiyahan Incorporated (HKI), ang Host-NGO sa Conservation of Priority Protected Areas Project (CPPAP) sa Mt. Apo Natural Park nga mitabang kanamo sa pagpanukiduki ug pagsulat niining plano sulod sa taas-taas nga panahon.

Ingon man ngadto kang Ms. Maria Enedina Paulate, usa ka Anthropologist ug Technical Assistant alang sa mga lumad sa NGOs for Integrated Protected Areas (NIPA, Inc.) nga nakabase sa Manila nga nakatabang gayud labi na sa mga pamaagi sa pagkuha sa mga datos us sa paghan-ay sa mga sinulat.

Labaw sa tanan, ngadto sa tibuok membro sa tribu nga mihatag og dakong suporta sa pagpanukiduki ug pasulat sa plano.

Pasiuna

Alang sa tribung Bagobo-Tagabawa sa Sitio Malumpine, Barangay Old Bulatukan, Makilala, Cotabato, mapugngan lang ang dayon mga pagpakawala sa ilang tribu, kultura, ug tradisyon kon hingpit nga ihatag and ilang katungod sa giila nila nga yuta kabilin.

Tungod niini, subay sa Department Administrative Order No. 02 sa DENR, misumiter ang pundok sa mga gikinahanglan nga rekisitos aron angkonon and Sitio Malumpine nga giilang kabilin pa sa ilang kagikan nga si Datu Dianzig.

Sa tabang sa HKI kon Hugpong Kinaiyahan Incorporated pormal nga gi-organisa ang MAMATA kon Makilala-Malumpine Tribal Association.

Sa tuig 1999, pormal nga gisurvey ang yutnag kabilin ubos sa pagtinabangay sa sa Protected Area Superintendent Unit (PASU), Hugpong Kinaiyahan Incorporated, Department of Environment and Natural Resources (DENR) ug National Commission on Indigenous Peoples (NCIP).

Sa ingon, bisan sa kamatuoran nga wala pay klarong desisyon ang Korte Suprema bahin sa petisyon nga gisang-at sa pipila ka tawo batok sa balaod nga IPRA gipaningkamotan gihapon sa grupong MAMATA nga makahimo og usa ka plano kon unsaon pagdumala ang yutang kabilin kay alang kanila may papeles man o wala katungod nila nga panalipdan ug dumalaon kini kay gibilin kini sa ilang katigulangan alang sa ilang kaugmaon isip tribu.

Taas-taas gayud ang proseso sa paghimo og pagpanukiduki bahin sa etnograpiya, panday-buhat, hangtod na sa pagsualt. Sa pagpanuki-duki, daghang pamaagi ang gigamit. Una, ang pakig-istorya sa Datu. Tuyo niini nga i-presentar and tumong ug katuyoan sa maong kalihokan ug makuha and pagtugot niini ingon man and pag-ila sa posibleng mga tawo nga pwedeng makuhaan og kasayoran. ikaduha, ubos sa pagtugot sa Datu, and pagpahigayon og sunod-sunod nda mga focus group discussions uban sa Tribal Council ug tribal leaders bahin sa kasaysayan sa ilang kaliwatan, panginabuhian, pagsumala, pagtoo ug mga panalantaw sa kasamtangang kahimtang. Sa mao gihapong kalihokan, hinay-hinay usab nga giila kadtong mga tawo nga posibleng makahatag pa og dugang kasayoran.

Ikatulo, lalom nga pakig-istorya sa mga susing impormante (key informants) diin gikompirma ug nadugangan pa ang mga datos nga nakuha. Ikaupat, pag-apil sa mga tapok-tapok (kasal, adlawng natawhan, bunyag, kasaulogan sa simbahan, ug uban pa). Kasagaran nga gihimo dinhi dili-pormal nga pag-istorya-istorya diin napalaloman pa ug nadugangan anf mga kasayoran nga nakalap. Ikalima, paglunsad og usa ka panday-buhat nga gitambongan sa kapin 40 ka membro sa tribu. Dinhi, usa ka kutaw-utok nga paghisgut-hisgot kabahin sa etnograpiyaa ug ang paghimo mismo sa plano.

Ikaunom, pagsulat sa unang draft, pagkalap og balik sa mga kulang nga datos ug pagtirik sa unang draft. Dinhi nagbalik og tigum ang Tribal Council uban sa napiling pipila ka membro sa tribu ug gitabangan pag-han-ay ang mga datos nga nakuha  ug gitahasa ang tagsa-tagsa sa pagkalap og mga datos nga kinahanglan pang kuhaon. Human kini makuha, gihapsay pagbalik ang sinulat ug gi-kritik kini sa grupo. Ikapito, paglunsad og balidasyon sa tribu nga gitambongan sa kapin 40 ka membro sa tribu ug napinal ang mga datos ug ang plano. Ikawalo, pagsulat sa ikaduhang draft diin sunod-sunod na usab nga mga tigom ang gipahigayon sa membro sa team aron mahimo kini. Ikasiyam, pagkritik uban sa Indigenous People-Technical Assistant (IP-TA) sa NGOs for Integrated Protected Areas o (NIPA) ug pagsulat sa pinal nga plano.

Gilaoman sa MAMATA nga kining sinulat makatabang aron makab-ot ang mga tinguha ug pangandoy sa tribu alang sa ilang kaugmaon ug sa kalamboan sa yutang kabilin.

Unang Bahin: Mga Batakang Kasayoran

Ang Organisasyon ug ang Kasaysayan sa Lugar
Ang Makilala-Malumpine Tribal Association (MAMATA) usa ka pundok sa tribung Bagobo-Tagbawa nga nanimuyo ug nanginabuhi sa Sitio Malumpine, Barangay Old Bulatukan, Makilala, Cotabato.

Ang maong pundok kabahin sa tumindok nga tribung Bagobo sa habagatang bahin sa Bukid Apo sa wala pa mahiabot ang mga Katsila sa Pilipinas. Ang ilang teritoryo nagsukad pa gikan sa pipila ka bahin sa munisipyo sa Makilala, Cotabato partikular sa mga barangay sa Buhay, Batasan, Biangan, ug Bulatukan hangtud na ngadto sa munisipyo sa Bansalan, Digos, Sta. Cruz ug Toril District sa Davao City nga sakop sa probinsya sa Davao del Sur.

ang Malumpine gikuha sa pangalan sa usa ka maanyag nga bugtong anak nga babaye ni Datu Dianzig nga si Malumpine nga namatay tungod kay nalumos samtang naligo sa may busay.

Dagway sa Lugar
Ang Sitio Malumpine usa sa mga sityo sa Barangay Old Bulatukan nga nahimutang sa sidlakang Bahin sa Munisipyo sa Makilala Sulod sa Mt. Apo Natural Park. Kasikbit niinig ang mga barangay sa New Israel sa kasadpang bahin, Darapuay sa sidlakang bahin, ug ang Mt. Apo mismo nga anaa sa timog nga bahin.

Ang maong Sityo nabahin sa pito ka purok nga mao ang Kamandag, Malumpine, Koong, Salumayagon, Sarimaran, Mibanog ug Rakkot Sodo. Mga 15 ka kilometro and gilay-on niini gikan sa national highway ug maabot lamang kini pinaagi og kabayo.

Kasagaran sa topograpiya niini hanayhay, apan may mga bahin usab nga pangpang.

Populasyon
Moabot sa 1,151 and kinatibuk-ang ihap sa mga tawo nga nanimuyo dinhing dapita ug moabot sa 200 ka bubing ang ihap niini. Ang bubong sa Lumad moabot sa 167, ang bubong sa dili lumad tulo ug ang bubong nga miksklado na (ang bana o asawa ba kaha maoy Lumad) 32. Anf kinatibunk-ang ihap sa mga lalaki moabot sa 492; ang mga babaye moabot sa 659.

Sa ubos makita ang pag-apod-apod ang populasyon sa nagkalain-laing mga purok sa Sityo Malumpine
[Refer to PDF File to view Table]

Gamit sa Yuta
Ang sityo Malumpine gibanabana nga dunay gilapdong nga 991.9097 ka ektarya. Ang para sa panguma moabot sa 219.4115 ka ektarya. Ang settlement adunay 8.6682 ka ektarya. Ang nahibilin nga 763.83 ka ektarya mao ang abandono o kasagbotan ug ang kalasangan nga giila usab nila nga ilang cultural zone kar mao kini ang ilang pangayamanan ug ang lubnganan sa ilang mga katigulangan.

Dagway sa Pamuyo
Kaniadto, nagtapok ang panimalay sa tribung Bagobo-Tagabawa. Kini aron maseguro nga madepensahan nila ang ilang tribu gikan sa mga pangayaw sa ubang tribu.

Kasagaran sa mga haligi mga round timber. Ang atop, dahon sa agutay, panit sa kahoy, o buho.

Dihang gilaging ang lugar gikan sa tuig 1937 hangtod sa 1938, hinay-hinay nang nagkatibulaag ang pundok. Ang kasagaran atua na magbalay sa ilang mga uma.

Sa tuig 1986, hingpit gayud nga nagkatibulaag ang tribu kay napugos sila pagbakwit sa ubos ug didto na nanimuyo tungod sa grabeng panagsangka tali sa militar ug sa NPA.

Sa kasamtangan, kapin sa 20 ka pamilya pa lang ang mibalik og puyo sa lugar. Ang uban mag-adtoan na lang aron duawon ang ilang mga uma apan dili motiner. Kinahanglan nga mobalik ra pud dayon hinungdan nga naapektohan gayud og daku ang ilang panginabuhian ug pamuyo.

Ang Kaliwatan
Sumala sa kasaysayan, ang pundok sa Bagobo-Tagabawa dugay nang nanimuyo sa Sityo Malumpine sa wala pa ang kolonisasyon sa nasud Pilipinas ubos sa pagdumala ni Datu Dianzig nga gikan sa kaliwat ni Datu Tio nga maoy giila nga pinaka-tigulang sa mga Lumad sa Mindanaw. Si Datu Tio gibilanggo sa usa ka supernatural nga nilalang nga may siyam ang ulo tungod sa iyang pagsunog sa Bukid Apo.

Si Datu Dianzig adunay usa ka igsoon nga ginganlan og Datu Barra nga ang dakong naamot sa ilang lugar mao ang pagtabang og pananom og mga kahoy nga balete  nga hangtud karon buhi pag nagbarog sa maong lugar.

Ang teritoryo ni Datu Dianzig nagsukad sa Bulatukan hangtod na sa sapa sa Darapuay samtang ang kang Datu Barra mao ang gikan sa Darapuay ngadto sa Matan-ao. Ang ilang nahimong utlanan mao ang sapa sa Darapuay.

Ang nahimong kaliwatan sa duha ka magsoon mao sila si Datu Tampolong, Datu Pandayan, Datu Bili, Datu Sanggulian, Datu eyong, Datu Damali, Datu Dulom, Datu Laman, Datu Moteng, Datu Pangpangan ug Datu Eli.

Ang paglapnag sa kaliwatan mahulagway niining mosunod: Si Datu Sanggulian maoy amahan ni Datu Obad nda bana ni Aring nga maoy ginikanan ni Job; si Datu Pandayan maoy amahan ni Datu Elat nga amahan ni Datu Mampodian nga amahan usab ni Nathaniel; si Datu Bili nakaasawa kang Ablyn ug maoy ginikanan ni Datu Antonio; si Datu Tampolong nakaasawa kang Agsa ug maoy ginikanan ni Datu Tamayo nga nakaasawa kang Anding Dumalag ug maoy ginikanan sa magsoong Datu Awad ug duha ka babaye nga sila si Ambyan ug Eloy; si Datu Eyong maoy amahan ni Datu Sumandi nga amahan ni Datu Moises; si Datu Damali maoy amahan ni Datu Ondag nga bana ni Linda; si Datu Dulom may anak nga lalaki nga si Datu Main nga maoy amahan ni James Dulom; si Datu Laman ang bana ni Edeng ug maoy ginikanan ni Norma Laman Pinones; si Datu Moteng ang amahan ni Datu Linguna nga bana ni Myrna; si Datu Eli ang amahan ni Datu Tiliong nga bana ni Esther; si Datu Pangpangan ang amahan ni Datu Calim nga amahan ni Rotero; si Datu Pangilidan mao ang amahan ni Datu Leo ug Datu Edu nga amahan ni Datu Padalo& si Datu Eman maoy amahan ni Datu Bacag nga amahan usab ni Datu Amado; si Datu Ondos maoy amahan ni Dam Alang nga amahan usab ni Datu Mori.

Ang maong tribu gitawag nga Bagobo-Tagabawa tungod kay sila anaa man nagpuyo sa ubos nga bahin sa Bukid Apo (Tagabawa nagkahulugan og taga-ubos.)

Sa unang mga panahon kining tribuha mailhan nga lahi kay sa ubang tribu tungod sa mga himan nga anaa sa ilang mga lawas sama sa mga dagkong gading (ariyos), panggolang (pulseras sa mga lalaki), babat (pulseras sa mga babaye), tangkulo (purong), sapak (gamay nga sudlanan sa mamaon nga nakabutang sa hawak) ug sangi (kutsilyo).

Sistema sa Pagtoo ug mga Tinoohan

Susama sa ubang tribu, ang Bagobo-Tagabawa adunay mga gisunod nga mga tinoohan nga nahimo nang tradisyon sa ilang kaliwatan ug kini ang mosunod:

A. Bahin sa mga Espirituhanong mga Nilalang

Ang tribung Bagobo-Tagabawa nagatoo nga adunay Parnulak Manobo (Magbubuhat) nga giila nilang usa ka Ugis Manama (Balaang Diyos).

Nagatoo usab sila sa mga nagkalain-laing espiritu nga sama kang Kalalayag (espiritu sa kayutaan), Gamu-gamu (espiritu sa katubigan), Manunggod (espiritu sa tanang mananap), Panayangan (espiritu sa putyokan), Magumare (espiritu sa unggoy), Shiring (espiritu sa manok ihalas), Pamula (espiritu sa panguma), Karang ug Tagumaling (espiritu sa maayong abot) ug Balinonok ug Tagariso (mga daotang espiritu).

B. Bahin sa Kaminyoon

Ang mga ginikanan maoy magbuot kon kinsang pangasawa-on sa ilang anak. Bata pa lang ang lalaki ug babaye buyahon na kini. Kon mahitabo nga natakda na ang kaminyoon unya nasayran nga walay gusto ang babaye o kaha ang lalaki klase-klaseng paglumay ang himoon sa ginikanan aron mahinayon lang ang kaminyoon sama sa “taraydo” (aron malooy) ug “pantagam” (aron maanad).

Ang partido sa lalaki obligado nga mohatag sa pamilya sa babaye og kwarta o kaha mga butang isip bugay. Ang pamilya sa babaye pwedeng mangayo og bisan unsa apan kasagaran kabayo ang pangayoon. Kon ang pamilya sa lalaki dili makaabot sa gipangayo, ang datu maoy motubag, ug hinay-hinayan kini og bayad sa lalaki.

Ang datu o ang baylan maoy mokasal. Ang minyoonon palingkuron sa unlan nga may banig ug maghungitanay kini. Pagkahuman, pakungon ang ilang mga agtang apan hinay timaan nga sila kinasal na. Unya, tambagan ang bag-ong kinasal sa angayan ug dili angayan nga himoon sulod sa ilang kinabuhing minyo.

Naandan sa tribu nga pwedeng mangasawa og daghan ang usa ka lalaki kon kaya niyang buhion ang iyang pamilya ug kon dunay pagtugot gikan sa unang asawa. Kini wala magpasabot nga gipakaubos nila ang mga babaye. Gani, sa ilang komunidad girespetoan gayud ang mga babaye. Walay lalaki nga gitugotan sa pagsulod sa kwarto sa dili minyo nga babaye kon siya lang usa sa sulod. Kon mopugos gayud og sulod ang lalaki mahimong momulta siya og kabayo o kaha kabaw.

C. Bahin sa Pagpanganak

Batasan na sa tribu nga human sa pipila ka adlaw gikan sa pag-anak sa bata, dad-on kini sa ginikanan ngadto sa baylan aron himoon ang usa ka ritwal nga gitawag og kalemelan. Panahon sa pa.gritwal, taptapan sa baylan ang mga mata sa bata og pula nga panapton aron malikayan ang pagkahalap. Unya gunitan sa baylan ang kamot sa bata aron inigkadako na niya makatuon siya sa paghabol (kon babaye) o sa trabaho (kon lalaki). Inig-edad na og sayis o siyete, ang batang lalaki tulion.

D. Bahin sa Pagkamatay
Kon adunay mamatay nga membro sa tribu ipahibalo kini pinaagi sa pagtugtog sa agog. Panahon sa gitawag nga ran-a (pagbangotan) ug dammag (pagtukaw) sa minatay, ang tanang membro sa pamilya ug ang mga paryente kinahanglan nga moapil sulod sa lima ka adlaw ug lima ka gabii. Sa kataposang adlaw sa pagtukaw, ang kaparyentehan mohukom kon hangtod kanus-a sila dili moapil og mga pakig-away ug pag-apil sa mga sadya nga kasaulogan. Kining porma sa pagsakripisyo kabahin sa ilang pagbangotan ug timaan sa ilang pagrespeto sa namatay. Ang ilang pagbangotan motapos pinaagi sa usa ka masadya nga kasaulogan nga kompleto sa mga pagkaon, mga sayaw ug sonata.

Dili ilubong sa tribu ang ilang minatay. Hinoon, ila kin ing isulod og lungon ug pasagdan kini sulod sa balay nga sirado. Unya ang nagbangotan nga pamilya mangita og laing lugar nga ilang kaput’-an. Sa karon, kon adunay mamatay ampoan na kini sa pastor ug panahon sa paglubong kon may ikasarang ang pamilya i-pantyon na kini.

E. Bahin sa Tinoohan

Tinoohan sa tribu nga kon ang lugar daghan og lawaan, lamud, tanggili ug binuwang kana nagpasabot nga maayo kini umahon kay kanunayng mag-umog ang yuta dinhi. Kon ang kasagarang nanurok sa lugar mga sigimsim, ulayan o mga kahoy nga daghag gamot kana nagpaila nga dili maayo umahon kay uga ang yuta niining dapita.

Sa dili pa himoon ang paggalas usa ka ritwal ang himoon agig pagpananghid kang Pamula. Kon may makit-an nga bitin o kaha halo panahon nga mogalas dill ipadayon ang paghinlo kay kini tilimad- on nga walay maayong abot. Apan kon unggoy ang naakit-an kini tilimad-on nga adunay maayong abot.

Usa ka pagsaulog nga gitawag og pakak’karo ang pagahimoon usa sugdan ang kalihokan sa pag-uma. Ibutang nila ang ilang mga gamit sa panguma sulod sa giandam nga mga pagkaon ug kon duna pa silay daghang humay nga mahibilin human mauli ang mga gamit sa panguma ngadto sa tag-iya, kana nagpasabot nga abunda ang ani. Kon gamay ra, kinahanglan nga motanom sila og alternatibong mga tanom sama sa mga lagutmon ug gulayon.

Kabahin usab ang mga bitoon sa ilang pagpanguma. Kon makita nila ang bitoon nga Manikap sa langit, kana pwede na silang mosugod sa paggalas. Ang pagsunog sa mga patay nga sagbot ug kahoy himoon lang kon makit-an nila ang bitoon nga ivlarara. Sa pagtanom sa mga binhi, ang ilang tan-awon mao ang mga bitoon nga Balatik, Mamare ug ang Buaya kay kini nagkahulogan nga maayo gayud ang abot. Kon ang makit-an mao ang bitoon nga Rakkag kini nagpasabot nga dunay kusog nga init nga mahitabo ug dili kini maayo nga itanom.

Panahon sa pag-ani usa ka ritwal usab ang ilang himoon nga gitawag og bagti agig pagpasalamat sa abot nga nadawat.

F. Bahin sa Pagpangayam, Pagpangisda ug Pagputol og Kahoy

Usa ka pagpanubad-tubad ang himoon ngadto kang Daluga nga maoy tigbantay sa mga binaw ug baboy ihalas, kang Gamu-gamu nga tigbantay sa tubig, ug kang Tagumaling nga tigbantay sa kakahoyan. Kining pagpanubad-tubad paagi sa pagpananghid sa mga diwata aron manguha og pagkaon ug butang sa lasang. Ang ihalad mao ang bunga, buyo ug apog.

G. Uban pang mga tinoohan

Gawas sa nahisgotan na sa itaas, duna pay laing mga tinoohan ang tribu ug kini mao ang mosunod: Limok’un (alimokon). Kon kini motingog panahon nga ikaw molakaw, o mokaon, o mogalas o motumba’g kahoy, tilimad-on kini nga adunay daotang mahitabo. Ap’poy (bitin). Kon kini nagbabag sa dalan tilimad-on kini nga adunay dautang mahitabo sa unahan. Putyokan. Kon kini moagi sa lugar nga gustong balayan tilimad-on kini nga dili maayo ang lugar kay dili gayud motunhay ang pagpuyo sa pamilya. Magsige lang kini og balhin-balhin. Kahoy nga aram. Dili kini maayo nga gamiton alang sa pagbalay tungod kay kini magdala og sakit sa panimalay.

Hangtod karon, kining mga kustombre ug tradisyon sa tribu buhi pa gihapon. Kon duna may mga pagbag-o niini kana ginagmay ra. Ang impluwensya gikan sa gawas nga nakapausab kanila mao ang nagkalain-laing pamalaod sa atong nasud, ug mga doktrina sa nagkalain-laing relihiyon.

Mga Kahinguhaan

Ang pag-abot sa mga dili Lumad sa mga tuig 1970, human nga miundang ang logging concession dako og naamot sa pagka-usab sa dagway sa lugar ilabina sa mga kayutaan, katubigan ug kalasangan niini.

A. Kayutaan Ang kayutaan niining dapita balason ug tabunok. Bisan unsang klaseng tanom mabuhi gayud ug mapuslan. Tungod sa nahitabong paglaging gikan sa tuig 1937 hangtod sa tuig 1968 ubay-ubay na sa mga bahin niini ang haw-ang na ug kasagaran mga sagbot na lang ang nanubo. Sa mga pagbanlas nga nahitabo ang direktang naapektohan mao ang mga haw-ang na nga mga bakilid.

B. Katubigan

Tulo ka mga dagkong sapa sa Balugan, Malumpine ug Darapuay ang bastante kaayo sa tubig tungod kay ang tinubdan niini wala pa maguba. Gawas mini, duna usay tulo ka sapa-sapa nga mao ang Bagobo Creek, Madalum Baog Creek ug Mibanog Creek ug dunay duha ka bugwak, duha ka busay ug duha ka tubod.

Klase-klaseng mga butang ang anaa niining maong katubigan sama sa kasili, ulang, piyu ug mga baki nga maoy kakuhaan sa tribu sa ilang panud-an.

Alang kanila, ang tubig alang sa tanan. Ang tanan may katungod sa pagpanag-iya, pagdumala ug paggarnit niini apan labaw sa tanan sila ang may daku og katungod niini kay kabahin man kini sa ilang teritoryo.

Sa tuig 1994, usa ka water system project ang gipahigayon sa Southern Mindanao Agricultural Programme (SMAP) ubos sa Department of Agriculture katambayayong ang Local Government Unit (LGU) sa Bansalan diin usa sa mga tinubdan sa Sityo Malumpine ang gibutangan og intake box aron mohatod og tubig ngadto sa mga lumolupyo sa Barangay Darapuay, Bansalan.

Sa pagkakaron, alang kanila wala nay susarnang hitabo nga matigayon pa kon walay pagtugot gikan sa ilang tribu.

C. Kalasangan

Nagkalain-laing klase sa mga kahoy ang anaa sulod sa teritoryo sama sa sagirnsim, uwayan, lawaan, tanggili, nato, balete, nilo, ebo, mata-mata, pine tree, kaningag, almasiga, abo-abo, sedar, tinikaran, binuwang, wild kopa, malibugo, anonang ug aram. Ang uban niining mga kahoya mga ikaduhang tubo na tungod sa paglaging. Ang kahoy nga anonang mao ang kasagaran nilang gigamit sa pagbalay tungod kay alang kanila kini swerte nga klase sa kahoy.

Klase-klase usab nga mga mananap ang makit-an sama sa binaw, baboy ihalas, manok ihalas, unggoy, bitin, halo, ug langgam. Anaa usay mga uway, bulak, bulitik ug dugos sa putyokan nga nakatabang usab og dako sa ilang panginabuhian.

Alang kanila, kon wala nay mahitabong pagpanamastamas niining nahibiling mga kalasangan, bastante na kini aron motubag sa panginahanglanon sa tribu hangtod na sa iyang mga sumusunod nga kaliwatan.

Sosyo-Politikanhon nga Organisasyon

A. Ang Pagdumala
1. Kaniadto. Ang datu maoy giila nga pangulo sa tribu. Siya ang modesisyon alang sa iyang tribu. Ang posisyon sa pagka-datu gibase niining mga kalidad: may katakos nga mangulo, may kahibalo ug batid sa ilang mga balaod ug labaw sa tanan may katakos sa pagtubag sa mga multa sa iyang sakop nga nakasala batok sa ubang tribu.

Kasagaran, ang datu mao mismo ang bagani ug maoy mangulo kon adunay mga gubat nga mahitabo tali sa ubang tribu. Mailhan sila pinaagi sa ilang pula nga tangkulo (purong) sa ilang ulo.

Ang baylan maoy responsable sa paghimo og mga ritwal sa matag kalihokan nga himoon sa tribu sama sa pag-uma, kasal, pangayam ug uban pa Apan sa kasal pwede usab ang datu maoy mohimo niini. Ang baylan usab ang motambal kon adunay masakit sa mga sakop sa tribu pinaagi sa mga herbal nga tambal. Ang ilang pagka-baylan pinasikad sa pagpadamgo sa espiritu sa ilang mga patay na nga katigulangan dun gitudlo kanila kon unsaon pag-ayo ang usa ka balatian.

Kon may mga bangi nga motumaw, ang datu maoy mohusay ug mohatag og kasulbaran niini.

2. Karon. Ang datu giila gihapon nga maoy pangulo sa tribu. Apan, matag desisyon nga adunay dakong kalambigitan sa kaugmaon sa tribu iagi na kini sa kadaghanan. Ang papel sa datu mao ang pagseguro nga ang matag desisyon nga nahimo sa tribu dili makadaot sa tribu. Uban sa Datu mao ang konseho sa mga tigulang nga maoy iyang direktang katambayayong sa paglihok.

Sa bisan unsang mga kalihokan alang sa kalamboan sa tribu ang dam maoy direktang nakiglambigit niini ngadto sa gawas sama sa gobyerno, pribado ug uban pang mga grupo nga may pagbati sa tribu. May mga higayon nga motudlo siya og sakop nga maoy mopahigayon niining kalihokana.

Matag purok may direktang nangulo ug mao usay direktang membro sa konseho sa tribu nga responsable sa pagpatuman sa mga desisyon sa tribu.

Ang baylan dili na kaayo dayag tungod kay kasagaran nasuyop na sa doktrina sa ilang mga simbahan nga gisudlan.

Sa hisgotanang mga bangi nga motumaw, ang papel sa datu mao ang paghusay sa mga bug-at nga bangi samtang ang mga gaan nga bangi konseho na ang mopatigayon. Ang paghusay didto himoon sa hawanan sa gitawag Fula nga roodanan (husayanan).

B. Ang Pamilya
Ang pamilya gilangkoban sa amahan, asawa ug mga anak. Apan anaa usay pamilya nga langkob na kadtong mga minyo nga anak, ingon man ang mga apohan ug kaapohan.

Kaniadto, ang amahan maoy superyor sa panimalay. Ang inahan maoy tigsilbi sa iyang bana katabang ang mga bata niini. Sa pagkakaron, tanang mga desisyon iagi na og konsultasyon sa tibuok  membro sa panimalay. Ang amahan ug inahan nagtinabangay na sa pagtubag sa ekonomikanhong panginahanglan sa pamilya. Ang mga bata motabang usab sa mga kalihokang panginabuhian sama sa pagpanghornal ug sa pagpanguhag mga butang sa lasang nga makaon, mapuslan ug mabaligya.

Kon dunay bangi sa sulod sa pamilya kasagran ang ugangan ang mopatigayon niini apan kon dako na ug bug-at ang maong kaso ang datu na ang mopatigayon.

Mga Relihiyosong Organisasyon
Kaniadto, hiniusa silang magsimba sa usa ka lugar. Dihang miabot ang Christian Missionary Alliance (CMA) sa ilang dapit sa tuig 1920 hinay-hinay nang nabag-o ang ilang mga paglantaw. Mas misamot pa kini dihang lain na usab nga relihiyon ang misulod sa ilang dapit sama sa Southern Baptist.

Halos tanan kanila nasuyop na sa maong mga relihiyon agikan sa mga tigulang ug ngadto na sa bag-ong henerasyon. Gani, daghan na kanila ang nahimo nang mga pastor niining mga relihiyona. Tungod niini, hinay-hinay na nilang nalimtan ang naandang mga tulumanon sa tribu tungod kay tuhop na kanila ang doktrina sa ilang simbahan. Ang dili lang nila malimtan mao anf paghimo og mga ritwal panahon sa pagpangayam, pagpangisda, pagtanom ug pag-ani ingon man ang pagpanguha or ubang mga butang sa lasang. Apan kasagaran sa naghimo niini kadto lamang mga tigulang ug ang nagpabilin pang mga baylan sa tribu.

Panginabuhian ug Kita
Ang tinubdan sa ilang panginabuhian mao kining mosunod:

1. Panguma. Kaniadto, matag pamilya adunay tikad nga gitawag og taliguba nga ang gidak-on un-kwatro (1/4) lang sa ektarya. Kasagaran sa mga tanom niini sagol sama sa mga lagutmon ug ginagmay nga mga mais. Tumong niini nga maandan ang suporta sa pagahimoon nga kinamut (dakong abre o galas) nga mao nay mahimong tinubdan sa ilang panginabuhian. Kasagaran usab sa mga tanom niini sagol gihapon apan dinagko na sama sa a’mi (humay), batad (mais), kanak’balus (lagutmon) ug gulayon.

Panahon nga dagko na ang mga tanom, mopayag na sila duol sa kinamut aron mabantayan kini gikan sa mga dangan sama sa baboy ihalas ug uban pa. Inig ani, usa ka dakong lolo (payag) ang giandam nang daan para butangan sa abot labi na sa humay.

Sa mga kalihokang panguma, batasan na sa tribu ang gitawag og palusong (pagtinabangay) ug panahon sa ani ang tanan nga mitabang hatagan og bahin labi na kadtong wala pa maka-ani.

Karon, tungod sa pagdaghan sa ilang kaliwatan ug kagamay na lang sa luna nga nahibilin gumikan sa pagpamaligya niini nakatagamtam na gayud sila og kalisud. Dako na ang P1,500 nga kita matag bulan sa matag pamilya nga may unom ka membro. Kinahanglan nga matag pamilya nga adunay unom ka membro adunay 120 ka kilong bugas ug P200 para panud-an matag bulan aron makakaon sila og tulo ka beses matag adlaw.

Tungod kay gamay ra ang luna mga matikad (matag usa dili moubos sa tunga sa ejtarya ug dili molampas sa usa ka ektarya ang gitikad), ginagmay ra usab ang pananom nga mahimo sama sa mais, lagutmon, kape, cacao, tahiti, saging, tubo (para asukal), gulay, abaka, goma, lubi, ug klase-klaseng mga prutas sama as duryan, lansones, marang, santol, nangka, abokado, rambutan, tambis, boongon, ug lemonsito (marang pa lang ang namunga sa pagkakaron). Kasagaran nagsalig lang sa tudak, bara ug guna sa pagtikad sa ilang uma. Usa ra ka tawo ang adunay kabaw apan inalimahan pa gayud kini.

Panahon sa ting-ani, ang kasagaran mohangyo nga moani aron lang makadungag sa ilang pangihanglanon. Ang sistema sa bahinay linima apan kon suod tinulo.

Ang lagutmon, mais, tubo ug lubi, para konsumo lang gayud samtang and ubang mga tanom maoy ginabaligya aron pagtubag sa uban pa nilang mga panginahanglan.

Ang kasagarang abot mao kining mosunod: mais- dako na nag unom ka sakong pinakpakan sulod sa usa ka tuig( Kaduha moani sa usa ka tuig) ug kon malubo dako na ang upat ka lata; abaka — dako na ang P8,000 (gross) kada tuig kon walay sakit; kape — taas na ang 200 kilos matag ektarya sulod sa usa ka tuig (dili pud kada tuig mamunga ang kape); saging — kasagaran 200 kilos ang aboton matag bulan kon walay sakit apan kon may sakit 120 kilos lang matag bulan; tahiti — dako na ang P2,000 kada tuig; gorna — taas na ang P1,200 ug P 1,000 ang pinakaubos matag tuig, cacao — 10 kilos ang makuha kada tuig, lagutmon — para konsumo lang;prutas — marang pa lang ang namunga ug mokita kini og P300 matag tuig (dili pud kada tuig mamunga).

2. Pangisda. Ang pagpangisda sa mga kasapaan nabatasan na sa tribu sukad pa kaniadto. Kini agig pag-abag-abag sa panginahanglanong panud-an sa pamilya. Kasagaran mahitabo kini duha ka beses lang matag bulan ug dako na ang usa ka kilo nga makuha ug kini para konsumo lang. Nabatasan usab nga grupo ang pagpangisda ug kon pila ang makuha angay-angay ang pagbahin niini.

Kaniadto, ang gigamit sa pagpangisda mao ang bubo, panikop ug pahubas. Karon, gawas sa nahisgotan mogamit na sila og taga, hilo ug kuryente.

3. Pangayam. Ang pagpangayam sa tribu seasonal. Kon mangayam sila grupo. Kon pila ang ilang makuha angay-angay ang pagbahin niini.

aniadto, tungod sa kadaghan pa sa mga mananap sama sa baboy ihalas, binaw ug uban pa dili lisod alang kanila ang pagpangayam. Apan karon, tungod kay natugaw na ang mga mananap gumikan sa inabusar nga pamaagi sa pagpangayam sa taga-gawas gigamit ang mga mobuto nga armas ug paggamit og chainsaw niadtong ilegal nga namutol og mga kahoy sa lugar gamay na lang ang ilang makuha. Taas na ang 100 ka kilo sa tibuok tuig kay may mga panahon usab nga wala gayud silay makuha.

Kasagarang gigamit kaniadto sa pagpangayam mao ang bangkaw, pana ug iro. Karon, gawas sa bangkaw ug iro nga gigamit gihapon, mogamit na sila og pusil ug pingpong.

4. Panguway. Adunay walo ka sakop sa tribu nga ang panginabuhian mao ang uway para himoong basket ug bukag aron ibaligya. Kaniadto, halos kada semana silang manguha ug mohimog pinakaubos usa ka dosena nga bukag ug basket tungod kay daghan pa ang uway. Karon, duha ka beses na lang sulod sa tub ka bulan ang pagpanguway ug dako na ang tunga sa dosena nga basket o kaha bukag ang mahimo kay nihit na ang uway sa lugar. Sa unom ka basket o bukag nga mahimo mogasto kinig uway nga kinse ka bulos.

Ang kasagarang gigamit nga himan sa pagpanguway mao ang sangi (kutsilyo), kabase (sundang), ug badong (guna).

5. Panghornal. Ang kasagaran sa tribu manghornal aron may ika-abag- abag sa ilang kalisod labi na sa pamugas nga hisgotanan. Ang naandan nga suholan P50 kon libre ang kaon apan kon walay libre kaon P70. Kasagaran sa manghornal mao ang ginikanan apan may mga panahon usab nga ang tibuok membro sa pamilya maoy manghornal.

Edukasyon
Mokabat sa 30 porsiyento sa mga kabataan ang nakatungtong sa elementarya, 10 porsiyento ang nakatungtong og high school, ug lima ka porsiyento ang nakatungtong sa kolehiyo. Ang pinakahinungdan nganong wala makahuman o kaha wala makaeskwela mao ang kalisod sa panginabuhi sa matag pamilya. Mas mosamot pa nga dili na gayud makaeskwela ang mga kabataan kon mobalik na ang tribu pagpuyo sa ilang teritoryo tungod sa kalayo sa maong lugar paingon sa ubos diin nahimutang ang tunghaan. Kinahanglan nga mobaktas pa ang mga bata og 15 ka kilometro gikan sa Malumpine paingon sa sentro sa Barangay Old Bulatukan.

Panglawas
Ang kasagarang sakit nga motakboy mao ang ubo, malarya ug kalintura. Tungod kay walay igong serbisyong panglawas nga nahatod ang gobyerno ug bisan na ang pribadong sektor ngadto kanila kadtong may kahibalo sa herbal nga pagpanambal modangop na lang niini samtang kadtong walay igong kahibalo modangop ngadto sa baylan.

Mahimong dako na kining problema sa pundok kon mahibalik na unya sila pagpuyo sa ilang teritoryo kay kasinatian na nila sa didto pa sila mamuyo nga wala gayu’y miabot nga serbisyong medikal sa ilang dapit tungod sa kalayo ug kahilit sa maong lugar.

Kahusay ug Kalinaw
Ang hulga sa posibleng panagsangka na usab tali sa mga NPA ug militar dili gayud nila mapugngan kon atua na sila balik sa ilang teritoryo. Apan alang kanila wala nay mahitabo pang pagpamakwit sama sa nahitabo kaniadto. Hinoon, hugot nilang ipabarog ang pagkontrola sa ilang teritoryo. Ang pagpatunhay sa kalinaw ug kahusay sa ilang dapit ila nang responsibilidad inabagan sa Konseho sa Barangay.

Ikaduhang Bahin

Ang Plano
Klase sa Tribu: Bagobo — Tagabawa

Nahimutangan sa Yutang Kabilin:
Rehiyon        –     Rehiyon XII
Probimsya    –     Cotabato
Munisipyo        –     Makilala
Barangay        –     Old Bulatukan

CADT Numbe: (Wala pa maisyuhi)

Gidak-on sa Yutang Kabilin (Palihug tan-awa ang mapa ug technical description sa kataposang bahin niinig plano)

Mga CADT Holders:
1. Datu Awad Tampolong
2. Datu Andag Damali
3. Datu Mori Alang
4. Datu Amado Bacag
5. Datu Padalog Edu

Mga Tumong ug Tinguha
Alang sa MAMATA, ang yutang kabilin maoy dugokan sa ilang kinabuhi kay dinhi man nakaugat ang ilang kultura, tradisyon ug kinatibuk-an nga pagpanginabuhi. Kon kini mawala pa kanila wala nay rason nga motunhay pa ang ilang kaliwatan. Sa ingon, handom sa grupo nga mapahigayon kining mosunod nga mga tinguha alang sa ilang katunhayan:

1. Alang sa Tribu: mapanalipdan ug mapalig-on ang katungod ug kinaugalingon nga pagdumala sa tribu sulod sa giila nga yutang kabilin.
2. Alang sa mga Kahinguhaan: Mapanalipdan ug maseguro ang malungtaron nga paggamit ug pagdumala sa mga kahinguhaan sulod sa yutang kabilin.
3. Alang sa Kultura ug Tradisyon: mapalambo ug mapanalipdan ang pagbansay sa tribu sa mga kultura’g tradisyon nga tukma sa kasamtangang panahon.
4. Alang sa Panginabuhian: Mapahigayon ug mapundar ang usa ka malahutayon nga panginabuhian sa tribu sulod sa yutang kabilin.

Mga Pamaagi sa Pagprotekta sa Yutang Kabilin
Ang giila nga teritoryo sa MAMATA gilangkoban sa pito ka purok nga nasaysay na sa unahan niining maong dokumento. Alang kanila mao na lang kini ang nahibiling bahandi alang sa ilang kaliwatan. Busa, aron maseguro nga dili kini hingpit nga mawala sa tribu gikahiusahan nga ipaturnan kining mosunod nga mga lakang:

1. Ang datu maoy manguna sa pagpahigayon og mga kalihokan nga makapahiusa og balik sa iyang mga sakop aron maseguro ang kalihokang proteksyon ug pagdumala sa yutang kabilin.
2. Ang tanang lideres sa tribu maoy moseguro nga adunay aktibong partisipasyon ang matag sakop sa tribu diha sa implementasyon sa piano.
3. Mg matag pamilya seguroon nga aktibong mopartisipar sa kalihokang proteksyon.
4. Mg katigulangan ug ang baylan maoy manguna sa pagpahiluna og mga kalihokan nga maprotektahan ug mapreserba ang nagtunhay pa nga mga kulturag tradisyon sa tribu ingon man ang pagbuhi og balik niadtong mga kulturag tradisyon nga mapuslan pa sa karon nga panahon.
5. Seguroon nga ang tanang palisiya hingpit gayud nga napatui-nan.

Mga Programa ug Proyektong Pangkalamboan
1. Programa sa Pagbalik-hiusa sa Tribu
a) Isyu/Problema: Pagkatibulaag ug pagkabahin-bahin sa tribu. Saysiyenta porsiyento (60 %) sa kinatibuk-ang sakop sa tribu ang walay pagpakabana sa bisan unsang mga kalihokan nga ilunsad. Kini tungod sa ilang pagkatibulaag gikan sa ilang teritoryo. Gumikan niini kasagaran kanila inpluwensiyado na sa taga-gawas nga kultura. Gani, ang uban nahimo nang mega sulugoon sa interes sa taga-gawas nga maoy hinay-hinay nga midaot sa yutang kabilin ug sa tribu mismo.
b) Proyekto: Pagpahigayon og mga pukaw-tanlag nga mga kalihokan s ama sa reunion, fellowship, lumadnong kalingawan ug uban pa.

2. Programa sa Himsog nga Panglawas
a) Isyu/Problema: Walay igong serbisyong panglawas nga nahatod slang sa tribu. Base sa nahimo nang kasinatian sa tribu wala gayud sila makatagarntam og igong serbisyo medikal sa didto pa sila manimuyo sulod sa teritoryo. Nakita nga masinati gihapon nila kining maong hitabo inigbalik na nila og puyo sa maong dapit.
b) Proyekto: Pagbansay og lumad nga lumilihok sa panglawas ug pagtukod og usa ka health center nga bastante sa mga tarnbal.

3. Programa sa Literasiya
a) Isyu/Problerna: Daghan ang dili makamaong mobasa ug mosulat. Sa didto pa sila manimuyo sa ilang teritoryo realidad na alang kanila nga dili makatungha ang ilang mga kabataan tungod sa kalayo sa maong lugar paingon sa tunghaan nga atua mahimutang sa sentro sa barangay. Bisan gani nga duol na sila sa tunghaan human nga sila namakwit gumikan sa kagubot kasagaran wala gihapoy ikasarang nga moparungha sa ilang mga anak tungod sa kawad-on. Sa ingon, ilang nakita nga posible nga mao gihapon ang susamang mahitabo inig balik na unya nila didto sa ilang teritoryo.
b) Proyekto: Pagtukod og tunghaan sulod mismo sa teritoryo nga kompleto sa mga gamit ug magtutudlo.

4. Programa sa Malahutayon nga Panginabuhian
a) Isyu/Problema: Pagkahimulag gikan sa teritoryo gumikan sa kasamok; gamay nga kita kay gamay ra pud ang lung nga gitikad; gamay rang panahon nga magahin sa mga uma tungod sa kalayo sa ilang gipuy-an maong kasagaran kanila modalikyat gyud og pagpanghornal aron lang may ikasapar-sapar sa ilang pamugas; gamay ra ang abot sa ilang mga tanom gumikan kay kulang og mga galamiton sa panguma sama sa kabaw ug daro ingon man ang kapital aron maatiman pag-ayo ang mga urna; nakaapekto usab ang kabugnaw sa lugar sa ilang mga tanom sama sa kape ug uban pa thin may mga panahon nga dili gayud kini mamunga; kasagaran sa mga tanom labi na ang mga “cash crops” nahawngan sa mga kahoy; kasagaran sa mga pananom subay sa unsang produkto ang gidikta sa baligyaanan; kakulang og kahibalo bahin sa hustong teknolohiya sa pagpanguma labi na sa pag- analisa sa ldase sa yuta ug pagkaplag og ubang matang sa mga tanom nga haom sa usa ka lugar ug; kanunayng walay ldarong baligyaanan sa produkto.
b) Proyekto: Pagpundar og balik sa balangay sa tribu sulod sa teritoryo pinaagi sa pagpahigayon niining mosunod : mga balay, tribal hall, training center, simbahan, balay habolan, pandayan, sport center ug paradahan; pagpundar og usa ka kooperatiba nga maoy mopahiluna sa mga pang-ekonomikanhong panginahanglanon sa tribu; pag-establisar og usa ka klarong linya sa baligyaanan sa produkto pinaagi og mga kasabotan; pagbansay og usa ka Lumad nga teknisyan / agriculturist nga maoy motutok sa mga kalihokang pangurna sa tribu ug, paglunsad og mga pagtoon kalambigit sa rnga teknolohiyang panguma.

5. Programa sa Pagpanalipod ug Pagpalambo sa Kinaiyahan
a) Isyu/Problema: Pagbanlas sa mga kayutaan labi na sa mga uma nga anaa sa mga bakilid nga dapit ingon man niadtong mga bakilid nga wala nay mga kahoy nga nagpugong. Ang pagbanlas resulta sa abusadong paggamit sa mga kahinguhaan sulod sa yutang kabilin sa way pagtan-aw kon ang maong lugar kritikal ba o dili. Gawas niini, ang kakulang usab sa kahibalo sa nagtikad bahin sa hustong pag-amping sa iyang uma nakaamot og dako sa pagbanlas.
b) Proyekto: Paglunsad og mga kalihokang reforestation sa mga dapit nga wala nay mga kahoy; pagkontor sa mga urna nga bakilid; paglunsad og mga pagtoon nga makapataas sa kahimatngon sa tribu kalambigit sa kalihokang pangkinaiyahan ug; pagsangkap og mga kagamitan sa talabanti nga maoy natahasan sa gimbuhatong proteksyon sama sa handheld radios„ flashlights, tent, botas ug uban pa nga makatabang sa ilang gimbuhaton.

6. P rogramang Serbisyo- Sosyal
a) Isyu/Problema: Daot nga dalan; walay sistema sa patubig; kulang sa suportang post-harvest facilities.

Ang dalan lisod gayud kaayo agian. Bisan gani ang kabaw ug kabayo maglisod pud pag-agi labi na kon ting-ulan. Ang maong dalan hinimo pa sa kompanya nga naglaging sa maong lugar sa unang mga panahon. Ang maong kahimtang sa dalan nakaapekto og dako sa panginabuhi sa tribu.

Ang kawalay bularanan, galingan sa kape ug mais, hag-otan sa abaka ug bodega nakaapekto usab og daku sa ilang pagpanginabuhi. Mao usab sa patubig diin mapugos sila sa pagbaktas agi sa mga bakilid ug tungason nga agianan aron lang adunay tubig nga magamit.
b) Proyekto: Maayong dalan; pagpundar og sistema sa patubig; bularanan, bodega; galingan sa kape ug mais ug; hag-otan sa abaka.

7. Programa sa Pagpalambo sa mga Kababayen-an ug Kabatan-onan
a) Isyu/Problema: Dili pa lig-on ang han-ay sa kababayen-an ug kabatan-onan diha sa pagpadagan sa ilang grupo. Bag-o pa lang ang pagpundar niining mga grupoha. Ang mga organisasyon naninguha nga makatabang sa pagpahigayon og mga kalihokang pangkalamboan alang sa tribu.
b) Proyekto: Pagpahigayon og mga proyekto nga makapalig-on sa ilang han-ay; paglunsad og mga pagtoon ug pagbansay kalambigit sa pagdumala sa ilang han-ay ug sa proyekto nga ilang tikaron.

8. Programa sa Pagpangalap og Pondo
a) Isyu/Problema: Walay igong pondo aron motubag sa mga kalihokan ug ubang mga panginahanglanon sa tribu. Kini ang realidad kanunay nga nasinati sa tribu. May mga panahon nga dili mahinayon ang mga kalihokan nga ilunsad tungod kay walay ikagasto. Kon madayon man, halos magkadiin-diin na lang ang mga lideres sa pagpangita og ikagasto.
b) Proyekto: Pagpundar og mga “income-generating projects.”

9. Programa sa Kalamboang Pang-organisasyonal
a) Isyu/Problema: Kakulang sa kahibalo ug kahanas sa mga lideres sa mga sistemang pang-organisasyon. Sa kasamtangan, daghan pang mga p ang-organisasyonal nga mga butang ang kinahanglan nga ipahimutang sa tribu labi na sa hisgotanang pagdumala.
b) Proyekto: Pagpalalom og tuon sa sistema sa pagdumala; paglunsad og pang-organisasyonal nga mga pagtoon kalambigit sa pagdumala; ug paghapsay sa mga sistema ug palisiya kalambigit sa pagpadagan sa tribu.

10. Programa sa Pagpakiglambigit
a) Isyu/Problema: Walay klarong linya sa suporta gikan sa gawas alang sa mga kalihokang pangkalamboan sa sulod sa teritoryo. Sarna sa nahisgotan na sa unahan, adunay kalisdanan kanunay ang tribu kon asa moduol o kinsay duolan panahon kon may mga kalihokan nga ipahigayon ma-organisasyonal man, ma-panglawas, ma-panginabuhian ug uban pa. Kini tungod kay bag-o pa ang maong pundok ug dili pa kaayo establisado.
b) Proyekto: Pagtoon bahin sa pagpakiglambigit ug negosasyon ug, pag-establisar og klarong linya sa posibleng pagtinabangay.

Mga Batakang Palisiya sa Tribu
A. Pagsulod ug Pagpuyo sulod sa Teritoryo
1. Walay taga-gawas nga gitugtan nga manimuyo sulod sa yutang kabilin gawas lang sa sakop sa tribu ug niadtong mga dili Lumad nga dugay nang nanimuyo sa maong lugar.
2. Walay taga-gawas nga tugotan sa pagnegosyo sulod sa teritoryo gawas sa sakop niini.
3. Ang mosulod sa yutang kabilin kinahanglan nga adunay sertipikasyon gikan sa Tribal Chieftain.
4. Gidili ang pagsagop sa taga-gawas.
5. Tugotan ang pagkupot og arenas nga mobuto apan kinahanglan nga rehistrado ug adunay pagtugot gikan sa tribu.
6. Gidili ang pagtanom og marijuana ug ang paghupot og mga hilo ug mga gidili nga droga.

B. Kayutaan
1. Pantay-pantay ang okupasyon sa matag sakop.
2. Gidili ang pagbaligya sa luna. Gitugtan ang pagprenda pero ngadto lang sa taga-sulod.

C. Kalasangan
1. Gidili ang pagpangayam o pagkuha og mga butang o kahinguhaan sulod sa biodiversity monitoring site (BMS) gawas sa panginahanglanon alang sa ritwal ug medisina.
2. Gitugtan ang mga sakop nga manguha og mga butang o kahinguhaan gawas sa BMS site apan subay sa regulasyon nga gitakda ug aprobado sa Tribal Council.
3. Gidid-an ang taga-gawas sa pagbutang og mga proyektong turismo, pagpangalap og mga bahandi ug pagkuhag mga hulagway ilabina sa giila nga mga sagradong lugar.
4. Gidili ang paglaging o ilegal nga mga kalihokan.
5. Walay taga-gawas nga tugtan sa pagpangayam sulod sa ‘clitang kabilin.

D. Katubigan
1. Sa pagpangisda, gidili ang paggamit og kuryente ug hilo.
2. Gidili ang paghugaw-hugaw sa mga katubigan.
3. Gidili ang paggalas sa kilid o daplin sa mga sapa mga 30 metros sa isigka-kilid niini.
4. Gidili ang paggalas sa mga ulohan o tinubdan sa tubig mga 30 ektarya palibot.

E. Mga Kalihokang Pang-ekonomiya / Pangkalamboan
1. Ang kooperatiba maoy mosentro sa tanang pang-ekonomikanhong kalihokan sa tribu.
2. Ang mga hinabang nga gikan sa gawas kinahanglan nga iagi sa tribu.

F. Relihiyon
1. Adunay usa lang ka simbahan alang sa tanang relihiyon.

Silot
Unang Kalapasan: Ang natungdan kinahanglan nga moatubang sa Tribal Chieftain aron husayon ang iyang kaso, tam.bagan ug papirmahon.

Ikaduhang Kalapasan: Ang natungdan kinahanglan nga moatubang sa Konseho sa Tribu aron husayon ang iyang kaso, warningan ug papirmahon pag-usab.

Ikatulong Kalapasan: Ang natungdan kinahanglan nga moatubang sa tibuok sakop sa tribu aron pahamtangan sa tukmang silot.

NOTA: Ang bisan unsang silot nga ipaharntang ngadto sa napamatud-ang sad-an kinahanglan nga nahisubay sa balaod sa tribu (customary laws).

Mga Tahas ug Reponsibilidad
1. Konseho sa mga Tigulang
a) Kini ang katambayayong sa darn sa paghatag og direksyon MAMATA.

2. Datu
a) Siya ang tiggiya ug tigpahinumdom sa .MANIATA paghimog mga desisyon ug sa pag-aprobar sa tanang kalihokan niini.
b) Siya ang tighusay sa mga bug-at nga kaso.
c) Siya ang responsable sa pagpatawag og tigorn.
d) Siya ang tiglambigit sa gawas nga mga kalihokan.
e) Siya ang tigpirma sa mga dokumento o mga papeles sa tribu.
f) May katungod sa pagdelegar sa mga buluhaton ngadto sa mga sakop sa konseho.

3. MAMATA
a) Kini ang modesisyon ug moaprobar sa tanang kalihokan sa tribu subay sa direksyon nga gihatag sa

4. Konseho sa Tribu
a) Kini ang tigpanday og mga balaod, palisiya ug ordinansa alang sa kinatibuk-ang pagpadagan sa tribu.
b) Kini ang tigpatuman sa tanang kalihokan subay sa gikauyonang desisyon sa tribu.
c) Kini ang tighusay sa mga gaan nga kaso.
d) Kini ang tigtan-aw sa dagan sa implementasyon sa mga kalihokan ug desisyon sa tribu.
e) May tulubagon kini ngadto sa kinatibuk-ang sakop sa tribu ug ngadto sa dam.

5. Mga Membro sa Konseho
a) May obligasyon sa pagtambong kanunay sa mga tigom nga ipahigayon sa tribu.

6. Baylan
a) Siya ang tighimo sa mga ritwal.

7. Talabanti
a) Siya ang tigbantay sa kalinaw ug kahusay sa teritoryo.
b) Siya ang responsable sa pagtan-aw ug pagpanubay sa kahimtang sa mga kahinguhaan sulod sa teritoryo.
c) Siya ang tigdakop niadtong mga nakalapas sa balaod sulod sa teritoryo.
d) Siya ubos sa pagtan-aw ug pagdumala sa datu.
e) May tulubagon ngadto sa datu.

8. Lider sa Talabanti
a) Siya ang mangulo sa tanang kalihokan sa Talabanti.
b) Siya ang responsable sa pagpatawag og regular nga tigom sa Talabanti.
c) Siya ang responsable sa paghimo og taho ngadto sa datu.
d) May tulubagon ngadto sa datu.

9. Mga Membro sa Talabanti
a) Sila ang katambayayong sa lider sa pagpatuman sa tanang kalihokang proteksyon.
b) Sila may kaakohan sa pagtambong sa mga tigom nga gipatawag sa lider.
c) May tulubagon sila ngadto sa ilang lider.

10. Kalihim
a) Siya ang tigkuha og mga minutas panahon sa mga tigorn.
b) Siya ang tigtipig sa mga dokumento o papeles sa tribu.
c) Siya ang tighimo og taho ug tigtaho panahon sa tigom.
d) Siya ang tighimo og sulat ug tigpahibalo sa tanang tigurn nga himoon.
e) Mobuhat sa mga tahas nga gisangon kaniya sa Konseho sa Tribu.

11. Tesorero
a) Siya ang tigtipig sa tanang kabtangan sa tribu ilabina ang pinansya nga bahin.
b) Siya ang tigkolekta sa tanang mga pinansya.
c) Siya ang tigpagawas og pondo alang sa mga kalihokan sa tribu.
d) Siya ang tigtala sa tanang pondo nga misulod ug migawas sa panudlanan sa tribu.
e) Mobuhat sa mga tahas nga gisangon kaniya sa Konseho sa. Tribu.
f) May tulubagon ngadto sa kinatibuk-ang sakop sa tribu.

12. Mga Komitiba
a) Sila ang responsable sa pagpahiluna og mga piano ug kalihokan alang sa kalamboan sa tribu.
b) May tulubagon sila ngadto sa Konseho sa Tribu.

13. Tsirman sa matag Komitiba
a) Siya ang manguna sa pagplano ug pag-irnplementar sa mga kalihokan kalabot sa iyang komitiba.
b) Siya ang manguna sa pagpanubay ug pagtasa sa kahimtang sa iyang komitiba.
c) Siya ang responsable sa pagpatawag og mga tigom sa iyang komitiba.
d) May tulubagon siya ngadto sa Konseho sa Tribu.

14. Mga Membro sa Komitiba
a) Katambayayong sa tsirman sa komitiba diha sa pagplano ug pagpatuman sa piano.
b) Katambayayong sa tsirman sa komitiba diha sa pagpanubay ug pagtasa sa kahimtang sa mga kalihokan nga gilunsad sa matag komitiba.
c) May obligasyon sa pagtambong sa taming tigorn nga gipatawag sa tsirman sa komitiba.
d) May tulubagon ngadto sa tsirman sa komitiba.