Abstract / Excerpt:

Editor's note: Mga Ulod ug Bitok sa Kalag (Maggots and Worms of the Soul) was read at the Annual Conference of Philippine PEN (Poets, Essayists and Novelists) held on 30 November-1 December 2001 in Dumaguete City. The theme of the conference was "Return to Literary Arts." The Tagalog translation of Pagura's speech, Mga Uod at Bulate ng Kaluluwa (pp. 161-166) which fell under the subtheme of "Writing as Liberative Art" was distributed to the audience during the speech.

In this speech, Don Pagusara expresses his views about the cultural alienation of the Filipinos. He begins with two anecdotes showing how ridiculous Filipinos have become in communicating with each other in English. Pagusara specifically targets writers who look down on their own native languages, writers "who think in English" and are proud to claim that "English is their first language."

Full Text

Editor's note: Mga Ulod rig Bitok sa Kalag (Maggots and Worms of the Soul) was read at the Annual Conference of Philippine PEN (Poets, Essayists and Novelists) held on 30 November-1 December 2001 in Duni aguete City. The theme of the conference was "Return to Literary Arts." The Tagalog translation of Pagusara's speech, Mga Uod at Bulate mg Kaluluwa (pp. 161-166) which fell under the subtheme of `Writing as Liberative Art" was distributed to the audience during the speech.

In this speech, Don Pagusara expresses his views about the cultural alienation of the Filipinos. He begins with two anecdotes showing how ridiculous Filipinos have become in communicating with each other in English. Pagusara specifically targets writers who look down on their own native languages, writers "who think in English" and are proud to claim that "English is their first language."

He asks, "If language is the soul of the people, what happened to the souls of persons who have rejected the language of their people and who have adopted instead a foreign language?"

His answer: "Aside from their dark skin, they cannot be identified as Filipinos anymore because the character of their voice has changed. They exerted much effort in exercising their tongues so they would sound like Americans. And true enough, a few of them have succeeded in learning the mysterious swerswers, and they are very good at nasalizing (mopahungaw) words through their flat noses."

He laments the fact that the writers who should be the bearers and promoters of local culture are themselves imprisoned by "foreign culture, foreign language, and foreign elitist standards." They themselves need to be purged of the "maggots and worms of the soul."

May usa ka istorya. Si Felipa, usa ka dalagang Bisaya bag- ong miuli isip balikbayan gikan sa Amerika. Dili na siya patawag sa iyang angga nga Epang . Yungit na siya mobinisaya ug daghan nang pulong nga dili niya hisabtan sa sinultihan sa ilang lugar. Si Naldo nga karaang ulitawo dakog tinguha kang Felipa ug busa kanunayng nagyampungad sa balay sa dalaga.

Usa ka hapon, misuroy si Felipa kuyog ni Naldo sa may baybayon. Paghikakita sa bangkang naglayag, nakasiyagit si Felipa sa dakong kahimuot dungan tang pagtudlo ngadto sa lawod, "Wow, dhats a seylbowt?"

Si Naldo nga gihilasan sa pag-o-iningles sa babaye nagyawyaw sa iyang kaugalingon, "Sibot sa imong lobot? layag man na!"

Unya nagyapayapa si Felipa nga miubog sa dagat. Apan nakatunob siyag tuyom ug tungod sa kasakit, mitiyabaw, "Agaaaaay! Naldo."

Nahikatawa si Naldo nga nagkanayon, 'Da, agay ka man lagi?"

May lain pa gyung istorya. Si Ms. Duhaypusod nga maestra sa Grade III nagminaot pagpahamtang og multa sa iyang mga pupil nga masakpang magsultig binisaya: "25 centavos per Bisayan word", mi-anunsiyo siya..

Usa ka higayon, gipatindog niya ang usa ka pupil, "Felix, use dog in the sentence."

Nagpangalot sa ulo si Felix, pero naka-recite ra gihapon, "Fader an Mader dog lasnayt, mam!"

Misiga ang mats sa maestra ug mipag-ahi sa tingog, "Felix, gib me 25 centavos. You speak one Bisayan word."

"Mam, ikaw sad mam, ingon kag dog", miprotesta si Felix.

"Felix, you gib me P1.50 more because you speak additional six Bisayan words ", mipakanaog og hukom si Ms. Duhaypusod.

"Mam, nomor mane, Man! Pangwarta man nang imo, Mam" ug midagan si Felix pagawas sa room.

Nasukog samot si Titser, misinggit, "Hoy, hoyl Balik ngari, wa kay batasan, ha!"

Kining duha ka mugbong istorya akong sabakon sa usa ka awit nga akong gikomposo may dul-an na sa baynte ka tuig karon. Ania. . .

Alyenasyon REFRAIN:

[Refer to the Original Copy]

MGA HIGALA: Ang gilarawan niadtong mugbong istorya ug niadtong awit way lain kundili ang mga tawong nahimulag sa kaugalingong kaliwat - ang mga alyenado o alienated nga mga Filipino. Kita ang mga alyenado. Kita ang naluka sa kaugalingong kaliwat uggianod ug nahidagsa sa laing kultura. Apan gipaka-himaya nat.') ang langyawng kultura nga nagbilanggo sa atong kalag.

Kun dunay angay makalingkawas sa pagka binilanggo, kana walay lain kundili kitang gitawag og intelligentsia. Kita ang mga bag-ong ilustrados. Dili ta ignorante sa kasaysayan, apan wala gyud ta maleksiyon sa kasaysayan. Kun dunay angay tandogon sa hisgutanang "pagpanulat isip malingkawasnong alampat" (writing as liberative art), kana walay lain
kun dili kitang mga nagpaka-aron-ingnong sangkap sa kaalam ug katakos sa natad sa katitikan ug kultura.

Sa pagka tinuod, kining hilisgutang "writing as liberative art" talandugon uyamot. Apan angay gayung utingkayon ug tukion para sa atong kaugalingong kauswagan, o di ba kaha, kaluwasan. Talandugon, tungod kay dili kalikayang ugkaton dinhi ang isyu kabahin sa lengguwahe. Ug kun maghisgot na tag lengguwahe, dili sab kalikayang matandog nato ang kuwestiyon: Unsay angay sagopon ug panggaon—ang langyaw o lumadnong pinulongan?

Sa akong tan-aw, ang kamalingkawasnon sa literatura may duha ka dagway malingkawasnon sa indibiduwal nga ang-ang ug malingkawasnon sa katilingbanong ang-ang. Sa indibiduwal nga ang-ang, ang kamalingkawasnon sa literatura nahasang-at diha sa kuwestiyon sa gawasnong pagpahayag sa uska tawo. Mahimong makalingkawas ang usa ka indibiduwal sa mga gapos sa iyang kalag, kay mahimo niyang hatagag agianan ang iyang mga damgo, mga mithi ug mga kahigwaos pinaagi sa pagpanulat. Ug ang indibiduwal nga pakigbisog mahirnong maoy tumong ang paglingkawas sa pagkahigot sa tradisyon—sa karaang mga pagtuo ug naandang mga pamaagi o mga lagda. Nanghinabo kini sa natad sa pagpanulat: ang pangahas nga pagbiya sa kinaraan ug pagdiskubreg bag-ong agianan sa ekspresyon dinha sa pamalak ug panugilanon.

Sa katilingbanong ang-ang, ang magsusulat naghupot og dakong kabilinggan sa katilingban nga iyang nasakopan. Wala siyay kalainan sa magbabalaod diin ang iyang pagpanulat makaumol og mga hunahuna para mabag-o ang panglantaw sa katawhan. Importante ang papel niyang gihuptan para sa kausaban kay mahimo niya paghabwa sa mga ulod ug bitok sa kolektibong kaisipan sa katawhan. Ang panulat makapaamgo sa katawhan sa ilang mga hiwing panghunahuna ug dubok nga panglantw.

Ug ang kaamgohan mao man ang inahan sa kausaban.

Apan sa hisgutanang kausaban, ang katawhan lamang maoy tinuod nga motibong puwersa sa pagmugnag kasaysayan, dili ang intelligentsia, dili ang mga magsusulat, bisan pa man kun ang magsusulat usa sa mga tigpabukal og damgo. Hinonoa, ang maong damgo angayng maitos sa hinugpong handurawan sa katawhan. Ug kini mahimo lamang kun ang kinabag-an sa katawhan makasalmot sa mga kalihokang pangliteratura. Buot ipasabot, literaturang gikan sa masang Filipino para sa masang Filipino - usa ka literaturang mohimpos sa kalingkawasan sa katawhan gikan sa kolonyal nga panglantaw ug uban pang hiwi ug dunot nga kaisipan.

Unsay bili sa literaturang naglutaw sa panganod, wala magtugkad sa kasingkasing sa katawhan? wala gisabak sa kaisipan ug balatian sa kinadaghanan? layo sa eksperyensiya ug kinabuhi sa masa?

Subay niini, walay tinuod nga kalingkawasan kun ang atong literature wala gisaulog sa lumadnong dila - sa "inahang dila sa kaliwat" nga rnaoy angay himayaon sa iyang kadungganan, ug angayng pahinungdan sa tibuok natong katakos ug paninguha. Subo palandongon nga kadaghanan sa atong mga magsusulat nagpakahanas sa langyawng lengguwahe, apan yungit sa kaugalingong pinulongan. Nagminaot ta sa pag-isip sa atong kaugalingon nga hawod mo-iningies. Konohay, Mingles ta kun maghunahuna. Wala na tay pagtamod sa pinulongan sa atong kagikan. Hambogero kaayo tang moingon nga Mingles maoy atong "first language". Ug labaw pa kasalawayon niini, dili lang kay gisalikway nato ang atong lumadnong pinulongan, ato pa gyud kining gitamay, giyam-iran, gibiaybiay, gikataw-an, giyatakyatakan. Sa atong pagdalayeg sa pamalak sa langyawng lengguwahe mabiaybiayon tang magkanayon, "Poetry is not for pedestrians" (Ang pamalak dili para sa mga nagtiniil).

Kun ang.lengguwahe "diwa o kalag sa kaliwat", unsay gidangatan sa kalag sa mga tawongnagsalikway sa pinulongan sa Hang kaliwat ugmisagop na hinoon sa langyawng dila? Gawas sa lagom nilang panit, dili na mailhang Pinoy kay nausab na ang karakter sa ilang tingog. Muna-muna sa ginhawa nilang exercise sa ilang dila aron moparehas sa dila sa Amerikano. Ug tuod man, may pipila kanila milampos pagkat-on sa kahibulongang swerswers, ug maayo na kaayong mopahungaw sa pislat nilang ilong sa ilang mga pulong.

Palandongag maayo. Di ba dako kaayo tang kataw-anan?

Sa pagkatinuod, kitang gitugahag katakos sa lengguwahe nagpakabuang sa atong kaugalingon. Sa atong pagtuo, hawod na ta. Pero ang kamatuoran, wala ta makaalinggat sa unsay angay, sa unsay husto, sa unsay gikinahanglan. Siyaro, sa kalantip sa atong salabutan, wa gyud ta makakita sa abnormalidad o anomalya sa atong sitwasyon? Bisan unsang pangatarungan na lang atong gipasibaw aron depensahan ang dako natong kakwanggol.

Mokatawa ta ugmoyam-id sa mga dili-kaayo-kamao mo-mingles. Pero, wala ta kaagpas nga kita diay maoy dakongsalawayon. Ug kita maoy dakog impluwensiya aron sila usab mag-o-iningles. Atonggihimong kataw-anan ang atong kaugalingong kaliwat. Imbis kitay sanglitanan sa paghigugma sa atong kaugalingong dila, kita na hinooy miunay pagyatak niini. Maoy atong gigamit ang sumbanan o istandard sa mga langyaw sa pagsukod sa atong alampat. Maoy hinungdan nga gikataw-an ug gitamay nato ang mga mugna sa halayo sa akademya o di ba hinoon, wala makatagbaw sa western standard nga atong gisagop.

Sa ingon niining sitwasyon, kitang mga magsusulat diay ang angayng unahon pagpurga aron mahabwa ang mga ulod ug bitok sa atong kalag!

Ingon niini ta ka alyenado. Ingon niini ta ka binilanggo sa langyawng kultura, langyawng lengguwahe, ug langyawng sumbanang elitista. Ang pangutana ug hagit: Manlimbasog ba ta paglingkawas ning salawayon ug makauulawng sitwasyon? O magpadayon lang ta pagpaunlod sa huyong-huyong sa pagpaka-aron-ingnon?

Tapuson ko kining akongpamulong pinaagi sa pagbasa og uska balak—

[Refer to the Original Copy]

Daghang salamat sa inyong pagpamati. Hinaot unta nga ang temang "pauli sa pinulongang namat-ag".
 
Mga Uod at Bulate ng Kaluluwa

May isang kuwento. Si Felipa na isang dalagang Bisaya umuwi bilang balikbayan galing sa Amerika. Ayaw na niyang magpatawag sa kanyang palayaw na Epang. Bulol na siya magbisaya at maraming salitang Bisaya ang hindi na niya maintindihan. Si Naldo na isang matandang binata ang nangungursanada kay Felipa at palaging nasa bahay ng dalaga.

Isang hapon, namasyal si Felipa sa tabingdagat kasama si Naldo. Nang Makita ang isang bangkang de layag, tuwang tuwa si Felipa at sumigaw, "Wow, dhat's a seylbowt!"

Si Naldo'y nakikilig sa pagi-ingles ni Felipa at umuusal sa sarili, "Sibot sa imong lubot... layag man na"

Mayamaya biglang tumahak si Felipa sa dagat, pero nakaapak siya ng tuyom at napasigaw sa tindi ng sakit, "Agaaaay, Naldo!"

Napatawa si Naldo, 'Da, agay ka man lagi..." (Ayan, nag-agay ka rin...)

May isa pang kuwento. Si Ms. Duhaypusod na maestra sa Grade III nagpasimuno ng patakarang pagmumulta sa kanyang mga pupil kapag nahuling nagsasalita ng binisaya: "25 centavos per Bisayan word," sabi niya.

Isang araw, pinatayo niya ang isang pupil, "Felix, use dog in the sentence."

Kamot sa ulo si Feliz, pero nakapag-recite rin, "Pader an Mader dog lasnayt, mam!"

Nag-apoy ang mata ng maestra at sa matigas na boses, "Felix, gib me 25 centabos. You spik one Bisayan word."

"Mam, ikaw sad main, ingon kag dog," nagprotesta ang bata.

"Felix, you gib me additional P1.50 because you spik 6 Bisayan words," nagbaba ng hatol si Ms. Duhaypusod.

"Mam, nomor mane, mam! Pangwarta man nang imo, mam..." at tumakbo si Felix palabas ng room. Nagalit ang titser, sumigaw, "Hoy, hoy! Balik ka rito, wa kay batasan ha!"

Ang dalawang maiikling salaysay ito ay lalagumin ko sa isang awit na nilikha ko may ilang taon nang nakalipas —

Estranghero
REFRAIN:

[Refer to the Original Copy]

Mga HIGALA: Ang nilalarawan ng maiikling salaysay at ng awit ay walang iba kundi ang mga taongnapapalayo sa sariling lahi—ang mga alyenado o alienated na mga Filipino. Tayo ang mga alyenado. Tayo yaong napawalay sa sariling lahi at naanod at natapon sa ibang dalampasigan. At yumakap sa kulturang dayuhan na siyang nagbibilanggo sa ating kaluluwa.

Kung mayroon mang dapat makalaya mula sa pagkabilanggo sa dayuhang kultura, yaoy walang iba kundi tayong nasa sector ng intelligentsia. Tayo ang mga bagong ilustrados. Hindi ignorante sa kasaysayan, ngunit hindi naleleksiyon rig kasaysayan. Kung mayroong dapat isasalang sa usaping "panulat bilang mapaglayang sining" (writing as liberative art), iyan ay walang iba kundi tayong nasa sector na nagiculcunwaring sangkap sa dunong at talino sa larangan ng panitikan at kultura.

Sa katunayan, ang usaping "panulat bilang mapagpalayang sining" ay napakamaselang usapin. Subalit dapat talakayin alang-alang sa ating sariling pag-unlad, o di kaya'y katubusan. Maselan, sapagkat di maiiwasang ungkatin dito ang isyu ng wika. At kung pag-uusapan ay wika, hindi tin maiiwasang masangkot ang usaping: Alin ang nararapat ipakatangi at pakamahalin — ang dayuhan o ang katutubong wika?

Sa aking palagay, may dalawang antas ang pagiging mapagpalaya ng literatura — mapagpalaya sa indibiduwal na antas at mapagpalaya sa panlipunang antas. Sa indibiduwal na antas, ang pagigingmapagpalaya ng literatura ay nakasalalay sa prinsipyo ng malayang pamamahayag. Puwedeng lagutin ng isang indibiduwal ang mga gapos sa kanyang kaluluwa, dahil puwede niyang bigyang daan sa tula, kuwento at anupamang anyo ng panitikan ang kanyang mga pangarap, mga mithiin at mga rimarim sa buhay. Ang indibiduwal na pakikibaka maaaring naglalayong humulagpos mula sa pagkakatali sa tradisyon—sa mga lumang paniniwala at nakasanayang kaparaanan at tuntunin. Nangyayari ito sa larangan ng panitikan: ang pangahas na pagtakas sa makaluma at pagtuklas ng bagong lagusan rig ekspresyon sa panulaan at pagkukwento.

Sa panlipunang antas, taglay ng manunulat ang malaking katunglculan sa lipunan. Wala siyang pagkakaiba sa mambabatas na kung saan ang kanyang panitik ay maaaring humubog ng mga konsepto na magiging kasangkapan tungo sa pagbabago sa pananaw ng sambayanan. Mahalaga ang papel !Ilya para sa pagbabago. Pwede niyang palabasin ang mga uod at bulate sa kolektibong kaisipan ng sambayanan. Ang impluwensiya ng kanyang panitik nakapagpatanto ng sambayanan sa mga baluktot na pananaw at bulok na kaisipan sa lipunan.

At ang pagkatanto, alam na natin, ang siyang ina ng pagbabago. At sa usaping pagbabago, ang sambayanan lamang ang siyang tunay na motibong puwersa sa paglikha ng kasaysayan, hindi ang intelligentsia, hindi ang mga manunulat, bagama't ang manunulat ay isa sa mga taga-ukit sa pangarap, haraya at bangungot ng masa. At ito'y magagampanan lamang kung ang nakarararning mamamayan ay kasangkot sa paglikha ng literatura. Ibig sabihin, "literaturang mula sa masa at para sa masa" —isang literaturang hahantong sa paglaya ng sambayanan mula sa mga gapos ng kolonyal na pananaw at ba pang mga baluktot at bulok na kaisipan.

Anong kahalagahan ng literaturang nakalutang sa himpapawid, hindi nakalapat sa kasingkasing ng sambayanan? hindi kinakanlong ng kaisipa't damdamin ngnakararami? hiwalay sa karanasan at buhay-buhay ng masa?

Alinsunod dito, walang tunay na kalayaan kung ang literatura ay hindi ipinagdiriwang sa inangwika7sa "wika ng lahi"--na siyang dapat itinatangi, pinagpupuri at hinahandugan ng buong kakayahan natin at tiyaga. Malungkot isiping karamihan sa ating mga manunulat ang nagpakadalubhasa sa dayuhang wika ngunit bulol sa sariling wika. Mapagmalaki tayong nagpapahayag na "ingles tayo kung mag-isip." Hindi na natin kinikilala't ginagalang ang ating lahing pinaggalingan. Hambog mating sasabihing ingles ang ating "first language." At ang pinakamasahol pa, hindi lang natin itinakwil ang ating wikang kinamulatan, ito'y hinahamak natin, nilalait natin, iniismiran natin, pinagtatawanan natin, niyuyurakan natin. Sa kapupuri sa panulaang ingles, mapanglait tayong nagwiwika, "Poetry is not for pedestrians" (Mg tula ay hindi para sa mga nakapaa).

Kung ang wika ay "kaluluwa ng lahi," napaano ang kaluluwa ng mga nagtatakwil sa wika ng lahi at ang niyayakap ay dayuhang Bukod sa kulay ng kanilangbalat, mahirap silang makilalang Pinoy sapagkat nag-iba ma ang tunog ng kanilang pananalita. Pinag-exercise nila nang todo ang kanilang dila para maging kapareha ng sa Amerikano. At totoo namang mayroong mangilan-ngilan sa kanilang natuto rim sa mahiwagang swerswers, at pahumal na rim kung magsalita kahit pislat ang kanilang mga ilong.

Pag-isipang maigi. Di ba't ang laki ng pagiging katatawanan natin?

Sa totoo lang, tayong pinagkalooban ng kakayahan sa wika ay nagpakaloko sa ating sarili. Sa ating akala'y napakagaling na natin. Ngunit mahirap isiping hindi natin nalilirip kung alias ang karapatdapat, kung alin ang wasto, kung alias ang kinakailangan. Sa sobrang talas ng ating isipan ay hindi natin nakikita ang malaking abnormalidad natin upang ipagtanggol ang ating malaking kakwanggolan.

Tumatawa tayo at umiismid sa mga di-gaanongmarunong mag-ingles. Pero, hindi natin tanto na tayo ang kamuhi-muhi. At may malaking impluwensiya sa kanila sa pagsusumikap nilang mag-ingles. Ginawa nating katatawanan ang ating sariling lahi. At imbis na tayo ang maging modelo sa pagmamahal sa sariling wika, tayo pa ang yumuyurak nitol Ginagamit natin ay pamantayang dayuhan sa pagpapahalaga sa ating sining Kaya't walang ibinabatbat at pinagtatawanan natin ang mga likhang sining ng malayo s a akademya o di kaya'y hindi nagIcasiya sa pamantayang kanluranin na ating kinukupkop.

Sa ganitong sitwasyon, tayong mga manunulat pala ang dapat maunang magpurga upang mapaalis ang mga uod at bulate sa ating kaluluwa!

Ganito tayo ka alyenado. Ganito tayo ka bilanggo sadayuhang kultura, dayuhang wika, at dayuhang pamantayang elitista. Ang tanong at hamon: Magsumikap ba tayong lumaya mula sa kasuklam-suklam at kahiyahiyang kalagayang ito? 0 hayaan na lang mating tuluyan tayong mabaon sa kumunoy ng pagkukunwari?

Wawakasan ko ang aking talastas sa pamamagitan ng pagbibigkas ng isang tula...

potahe exotika

halina't ipagdiwang natin itong potaheng
hain mula sa bungong pinaglulutuan
ng ating dunong at katangahan

malaon na rim nating pinakukuluan
itong labis mating naiibigang laman
higit sa lahat ng karneng ating alam

lagi nating dinadagdagan ng tubig
ng di maiibsang pagmamahal
at puspusang pagsasanay

binab an tayan, ginagatungan natin
ating sarili madalas natin utu-utuin
madali lang ang karneng ito lutuin

nasisiyahan tayo sa sariling kakayahan
luwalhati para sa atin ang makahigop
sa sabaw ng kanyang kahiwagaan

pero ngayon panga nati'y nangangalay
sa kangunguya nitong singtigas-ng-goma
ng-unit pinakamamahal nating dayuhang dila.

Maraming salamat po sa inyong pakikinig. Sana ang temang "return to literary art" ay magiging "batik sa katutubong wika."

Info

Source Journal	Tambara
Journal Volume	Tambara Vol. 18
Authors	Don Pagusara
Page Count	7
Place of Publication	Davao City
Original Publication Date	December 1, 2001
Tags	Bitok, DAVAO CITY, Kalag, Tambara, Ulod

Preview