Abstract / Excerpt:

Kaniadto ang tendensiya sa nagkadaiyang tribung Mindanawnon mao ang paghatag og gimbug-aton sa ilang panaglahi imbis sa ilang panagsama. Ang ilang kailhanang pangtribu o tribal identity maoy mipatigbabaw sa ilang panagsama. Ang ilang kailhanang pangtribuo tribal identity maoy mipagtigbabaw sa ilang pakigrelasyon sa usag-usa. Busa sige silag away batok sa usag usa sa pag-inilogay og mga rekursos, tawo man o produkto.

Full Text

Kailahanan, yuta, ug ang Politika sa Pagdugang ug Paghari

Macario D. Tiu

Kakisasudnong Komperensiya sa Philippine Political Science AssociationMpions sa 2002 N  (PPSA), 8 -9 Nobiyembre 2002, SUudad sa Sugbu.) sa arimaiaodto ganpga tenatadegnsoigya s a I <Li on biltaig atop Ysa gilantrigb pangaglahcl. animbis an panagsama. Ang fang' pangtribu o tribal identity miPatigbabaw sa ilang pakigrelasyon sa usag-usa. Busa sage slag away rribaat°oYk sa usag usa sa pag-inilogay og rnga rekursos, tawo man o produkto. sila Tungod kay ang kadaghanan sa mga tribu nagkatipaktipak, sige sab tr!away sulod sa ilang kaugalingong tribu. Mag-away an mga Manobo dmk Manobo, ang Mandaya batok Mandaya, ubpa. Kining panag-away sulod ug gawas sa tribu mipakusog sa independenteng kailhanwanagy Panab1,: -- anaY o pangbalangay (family or community identity) kay al Lunadak-ang lider nga mitumaNy ug giila sulod sa tribu o mga tribu.1 Sa kasarntangang emograpiya sa Mindanaw, 18 ang giilang tribu sa mga Lumad ug 13 sa mga Moro.' In-io na lang Ica maimajin kon unsa kagubot aiyang Mindanaw kaniadto nagkad ang tribu ug balangay gurnikan sa kakulang sa panaghiusa sa Tausug nakakab-ot og mas taas nga, ang-- Tungod kay ang mga Maguindanaw ug ang sa organisasyong sosyal ug politikal, nakasakop shag mas daku-dakong teritoryo. Dug ang pa, libre sab silang H an B. , gtod k maroaknasulong sa ubang bahin sa Kabisay-an, kutob sa Luson. ang bunt ipasabot sa lsaYa, ulipon. naa pay dapit sa Karnorohan riga 0 m Ap.an wala kini rnagpasabot nga aguindanaw ang ubang tri  hinge Iran nga napildi sa mga Tausug apan dili lang kadaog kay sab an ubang tribu, Sa Inas 'abu Mosukol man rriga hinagiban sa mga Moro. Ma Dabaw naay mga baiangbayantnegaarignsaaagbkaayyasda gio.nawnbulganns sa mrilggaa guindanaw, pert mos a sa Magahom ang u .b guindanaw. Buot ipasabiloTtd,eppendaeannteg raga Tausug , gpabilin nga () Maguindanaw aeon ipailalom sa hangpa an kampany . r11 bang tabu. Busa NI, nahinlulag ug rnanaglahi ang kilhanan sa inatag al u. Pag-abot sate ga Katsila, nakig-ilomg sila sa alga Tausug ug \lagindanao sa krol sa teriotoryo ug mga tribu sa Mindanaw Sa Dabaw nagsugod kini niadto lang 1848 dihang gisakmit kini ni Jose Oyanguren gikan sa mga Kalagan Moro. Aron masibilays kuno ang mga tribu ila kining pangsikopon unya papuy-on sa mga gitawag reduccion. Kay wala maanad niining pagkonsentrar kanila, ilabi na knkoanY pabayron sab silag buhis, managan sa lasang ang mga ning mga Lumad o molipot aron makapanimalos. Wala molampos ang tribu . us makahigayon. Sige shag dinakpanay kaniadto. Usahay sab mangambraga Katsila sa pagpailalom sa mga Lumad ug kini ilang gibasol sa mga Moro kay sige pod og sabotahe aron mabungkag ang mga reduccion nga gitukod sa mga Katsila.

Niadto pang 1888 mao na ni ang obserbasyon sa Heswitang parr nga si Pablo Pastels mahitungod sa mga Moro.
It is well-known that the people of Mindanao and Jolo are of bellicose character.  They live in far places away from the capital of the archipelago and look askance at Spanish domination, and therefore they try time and again to consolidate their independence through piratical raids undertaken all these years.

Aron mabungkag and gahom sa mga Moro, gisugyot ni Pastellas kining mga lakang ngadto kang Governor General Valeriano Weyler:
The policy... (is) to isolate them completely in the interior by means of the missions and when necessary establish  some military posts among the nearby pagan population. Following the missions and the establishment of the military inside the dominion of the Moros, villages should be formed, whether with people living in the locality or by formenting the immigration of people from Bohol or from Ilocos. Every year either a fixed company of married soldiers should be established to be taken from the standing army all over the islands, or married deporters should be settled, including slaves or other vassals of the datus wishing to live under the protection of our flag.

Napalagpot na lang ang mga kastila sa 1899 apan wala gyud nila masakop ang mga Moro ug Lumad. Ubos sa ilang pagdumala, gamay ra kaayong settler ang ilang napadala sa Mindanao. Kadaghanan niini mga disciplinarios ug deportees, bout ipasabot mga badlungon nga naay kasong kriminal o politikal sa Luzon ug Kabisaya-an.

Pag-abot sa mga Amerkano, naibog kaayo sila sa katabunok sa Mindanaw. Ang Cotabato ilang ginatawag nga “land og promise” and Dabaw ‘hardin sa mga diyos’. Ila dayong gihimong plantasyon sa abaka ug lubi ang pulo. Apan midumili ang Lumad sa pagtrabaho sa mga plantasyon. Tungod sa sobrang kakulang sa trabahant, mirekluta ang mga Amerkanong mga sakada gikan sa Kabisaya-an, apil na sa sinugdan naglaraw ang mga asenderong Amerkano ug opisyal sa Moro Province nga langkaton ang Mindanaw aron himoong teritoryo sa Estados Unidos.  Gusto nilang himoon ning ‘white mans’ country, ug nagsulay silag dani og mga Italyano ug Amenian aron molalin sa Mindanaw. Apan napkyas kining proyektoha, ug busa napugos silag reklutag pamuo gikan sa mga amihanang pulo.

Ang pagreklutag mga trabahante mitubag sa duha ka  katuyoan. Wala lang niini gisulbad ang sobrang kakulang sa pamuo, epektibo usab niining gipalapsaw ang populasyon sa mga Moro ug Lumad. Nagkinanghalang napulo ka tuig ang mga Amerkano usa nila napahamtang ang ilang kompletong hejemoni  sa Mindanaw, ug karon ila nang gipatuman sa hingpit ang politika sa pagdugang.

Ubos sa pagdumalang amerkano, ilabi na sa panahon  sa Commonwealth, milipang ang mga plantasyong Haponanon sa Dabaw. Midagsang usab ang mga trabahante ug settler. Sa kataposan sa dekada 1930, nausab na ang demograpiya sa Davao. Mas daghan na ang mga settler kay sa mga nitibo. Hunahunaa lang nga matag tuig, mga 10,000 ang modunggo sa Dabaw. Dinasig sa gobyerno sa Republika sa Pilipinas, padayon ang pagsulod sa mga settler busa karon nausab na ang demograpiya sa tibuok Mindanaw Ang mga nitibo na hinouy nahimong minoriya sa ilang kaugalingong yuta.

Ang mga sugyot nga lakang ni Pastellas aron pugngan ang paglapad ug pagkasolida sa mga Moro, ug sa Lumad, nahimo ragayung realidad. Kon imong susihon kining pagkabutang sa mga balangay sa mga settler, imong makita kon giunsa pagtagud-tagod ang teritiryo sa mga orihinal nga Mindanawon. Sa kamatouran, kining mga balangay sa settler pagpadayon sa giyera. Ako kining gitawag nga civilian welfare, diin ang mga pagpadayon sa giyera sibilyan maoy gigamit sa pag-asdang sa malungtarong katuyoan sa giyera.

Kay pildi man sa sangka ang mga Lumad batok sa mga Kastilaug Amerkano, misagop silag taktikang likaylikay ug dinaganay sa kalasangan. Sa maong paagi, wala sila maskop ug nagpabilina ang ilang kailhanan isip tribu. Labi na gyod nga napabilin sa mga Moro ang ilang kailhanan kay mas madaogon ang ilang pagsupak batok sa mga langyaw.

Apil sa pagpabilin sa ilang kailhanan mao ang pagtunhay usab sa ilang kaugalingon kultura. Wala usab mapapha ang mga pulong kalabot sa ilang organisasyong politikal nga gustong wagtangon sa mga kastila sama sa sultan ug datu. Apan asa na man o naunsa na man ang ilang kayutaan?

Kon kaniadto moingon kag Bagobo dili lang bout ipasabot niana ang pisikal nga tawo. Apil niana ang iyang pinulongan, sinina, batasan, ug tinuohan. Apan labaw sa tanan, pag-ingon nimog Bagobo ang maasosiyet nimo mao ang Lobo, Digos, Tudaya, Torii, Bansalan, Makilala, Bukid sa Apo, ug Sibulan, ang giilang sentro sa mga Bagobo. Sa mubong pagkasulti, paglitok nimog Bagobo, dala na ang teritoryo.

Mao usab kana ang pagsabot sa kailhanan sa ubang tribu. Ang ilang ngalan nagdalag konstelasyon sa kahulugan nga nanukad sa teritoryo. Matag usa adunay kaugalingong teritoryo nga ilang gidepensahan batok sa pagsulod sa ubang tribu. Sumala sa kasaysayang binaba, na and og kasabotan ang mga tribung Dibabawon, Mansaka ug Mangguwangan kon unsay utlanan sa ilang teritoryo aron malikayan ang kasalmk. Nahitabo ang mga kasabotan bisag walay g-iilang kinadak-ang lider sa matag tribu. Apan sama sa Bagobo, wala nay klarong teritoryo ang alga Mansaka, Mangguwangan ug Dibabawon sa pagkakaron. Mao usab kini ang nahitabo sa ubang tribu, lakip na ang mga Moro.

Doha ang kasarangang reaksiyon sa mga Lumad ug Moro niinillg nausab nga kahimtang sa Mindanaw  naay suko usab kaayo. an Nagy uban nga maulawon kaayo.

Maobserbahan nato kining pagkamaulawon sa mga Lumad. Gani, daghan kanila ang maulaw sa ilang pagkalumad, kay isip tribu nabiyaan na sila sa buhilaman. Giisip silang atrasado, o dili sibilisado, pinadaplin, ug walay apil sa bul-og sa katilingban. Kaniadto ang ilang mga awit ug epiko nagsaulog sa kabantog sa ilang tribu ug sa garbo sa ilang mga bagani ug maisosg sila si Tuwaang, Agyo, Sandayo. Apan karon ang imong mabaitan mao ang mga danguynguy sa ilang kapalaran.

 Sumala pa sa awit sa usa ka Mandaya: “Ang tanan namong yuta nawala na / O, nahanaw na ang among lunsayng kalibotan.../Giyatakan ang among dungog/ O wala na miy bili/ O nahimo na silang gamhanan/ Kining langyaw sa among yuta.

Segunda usab sa usa ka Tboli: “Kining linaw sa Sebu/ Laing tawo na ang nangangkon/ Laing tawo na ang naghari dinhi/ Wala nay kaadtoan ang mga Tboli/ Mipatigbaaaw na ang mga langyaw/ Giharian nila ang mga Tboli/ Kasabot ka ba sa akong awit?

Kining mulo sa mga Lumad sagad sab natong madunggan sa mga kompresensiyag forum. Dili lang kay yuta ang gikuha sa mga langyaw. Gikuha usab ang ilang bulawan, arte ug hinimoan. Hasta ang ilang kalag kuhaon usab, ug nahadlok silang mapuo na sa dili madugay.

Sumala pa sa usa ka Bagobo: “..Our problem is not illiteracy. It is assimilation that is slowly depriving us of our identity as Tagabawa Bagobo.

Mao man gani nga daghan na ang nalipay dihang gipakanaog sa Department  of Environment and Resources (DENR) and Administrative Order No. 2 (DAO 2) nga  nanghawan sa dalan aron maangkon sa mga Lumad ang ilang yutang kabilin, o unsa na lay nahabilin. Kining orden maoy gibasehan sa Indegenous People’s Rights Act (IPRA) nga gipasa sa kongreso. Gihagit kini sa korte apan gipamatoud nga balaod na karon sa Korte Suprema.

Apan naay ubang tribu nga wala malipay niini kay gihimo kini gawas sa tribu, gisulat sa langyawng pinulongan, walay pagtugot sa ilang katigulangan, ug hingpit nga day-o ang mga probisyon sa pagbaton sa yuta, pagpatitulo ug pagparehistro. Gawas pa, unsa man ni giingnong yutang kabilin kompara sa halapad nga teritoryong gipanag-iya nila mgapipila pa lang to ka tuig? Simpleng kaso kini sa estado nga
in the process of colonizing the lands and resources of the indigenous peoples and communities, and its weapon of choice is the IPRA.

Sa ato pa, kining IPRA ang pagpadayon sa walay puas nga pagsulong ug pagpangilog sa yuta nga nasinati sa mga Mindanawnon sukad miabot ang mga katsila. Ug busa man gani,naay uban nga dili kaulaw amg gibati, kondili kaligutgot sa ilang kahimatang.

Kadaghan kanato sa mayoriya motaas ang kilay kon makabatig mga mulo sa mga Lumad. Nanukad kita sa panghunahuna nga teritoryo kining tanan sa Pilipinas, naay soberaniya and estado sa tanang kayutaan, ug naay katungod mobalhin og pinuy-anan ang tanang molupyo sulod sa maong teritoryo.

Apan samtang diris Cebu, hapit tanan mga Sugbuanon, ang pinulongan Sugbuanon, ang pamatasan Sugbuanon, kining pamulong dili ikabalhin sa Dabaw. Dili ta kasulti nga ang Dabaw gipuy-ag Dabawnon, ang pinulongan Dabawnon, ang pamatasan Dabawnon. Kay ang Dabaw karon, Sugbuanon sinambogag pipila ka laing tribu gikan sa laing dapit. Ang mga Bagobo mismo, ang  Giangan, Mansaka, Dibabawon pulos naabogsa mga halayong dapit.

Unsa kahay buhaton sa mga kaliwait ni Dagohoy kon ang Tagbilaran nasakop na sa mga Maranaw, ang Tubigon sa mga Maguindanaw, ang Jagna sa mga Manobo, ang Sagbayan ug Belar sa mga Bagobo, ang Antiquiera sa mga Mangguwangans? Dili kaha sila magtukod og Bolanon Liberation Front?

Sa Mindanaw dili kini usa ka haypotetikal nga pangutana. Kahibalo na ta sa tubag sa mga Moro. Mas mikusog ang ilang pagbati sa ilang kailhanan ug karon nakigkombate sa daghang porma aron moangkon og kaugalingong luna nga sarang nilang katukoran sa ilang gawasnong gahom politikal, diin sila mangimbisog nga mabuhi sa ilang kaugalingon segun sa ilang kultura ug tinouan.
Bisag katag ang mga Lumad, naa sab silay mga damgo sa panaghiusa. Pipila pa lang ka bulan mibutho ang Bungkatol Liberation Army sa Agusan del Sur. Sumala sa taho, gitibuok king nagkadaiyang tribu - Manobo, Higaonon, Mamanwa, Talaandig, Banwaon, Mandaya ug Umayam.

 Sa Cotabato gipahibalo sa Indigenous People's Federal Army ang iyang paghimugso pinaagi sa pamomba aron makatawag o atensiy on sa iyang mga katuyoan.

Kon unsa kalig-on kining grupoha, ang panahon na lay sa_ Apan tirnailhan kini nga ang kailhanan usa ka nagbagang isYu Mindanaw.24 Sa kaso sa mga Moro, layo na ang ilang naabot bisag gihasol ang ilang han-ay sa tensiyon tali sa mga tribu. Miabot nag 30 ka anyos makasulti. ang hang mapait nga Pakigbisog, ugaling lang kay mas kusgan ang puwersa sa kagamhanang Filipinas ug dili pa nila mabarog ang ilang gawasnong gahom pangpolitika.

  Mas lisod ang kahimtang sa mga Lumad kay mas lalom ang ilang pagkasiak sa kailhanan, sa teritoryo ug sa kahimtangon. Padayon ang ilang pagkabahinbahin ngadto sa ginagmay nga tribu. Ang ilang pagkawangkag nagpugong sa ilang kahiusahang politikal. Dayag na lang, kon walay panaghiusa walay gahom, waly tingog. Kining pagkabungkag gipagrabe pa sa kamatourang ang ilang teritoryo dili na makadikit kondili nagkatibuagsa. Kon mao, lisod usab ang pagtibouk sa usa ka malukpanong Lumadnong kahimatngon.

Duha lamang kini sa seryosong suliran sa kailhanan nga gipanunod nato gikan sa politika sa pgdugang ug paghari nga gisugdan sa mga katsila, gipakusog sa mga amerkano, ug gustong ipadayon sa kasamtangang gobyerno. Karon dili na kinahanglang dugangag settler ang Mindanaw kay ang suma pabor na sa mga settler.

Karon ang pangutana: Unsay gusto natong dagway sa Mindanaw sa umaabot?

Kon aduna lay gahom ang mga Lumad ug Moro, hagbay rang napalagpot ang mga settler sa Mindanaw. Karon morag dili na ni mahimo. Morag dili na mahibalik kaniadto ang demograpiya sa Mindanaw. Naa nay tulo o kapin ka henerasyon nga settler dinhi ug giisip na nila ang ilang kaugalingon nga Mindanawnon. Madayaw man o dili,ang giingnong tripeople nga kinaiya sa Mindanaw nahingpit na dinhi. Ang Lumad, Moro, ug settler nakig-ambitay na sa yuta.

Nasayod kita sa tumong politikal sa militanteng Moro. Human sa hataas nga pakigbisog, ang pipila kanila nahimong desperado na kaayo nga midangop na sila sa pamombag target nga sibilyan, ug pangidnap  ug pamugot og mga sibilyan.

Sa laing bahin, unsa man sab ang tumong sa mayoriya? Unsa may gusto natong mahitabo sa mga Moro ug Lumad? Moinsistir ba ta pag integrar o pag-asimilyet kanila? O ilusad na ba hinoun nato ang politika sa pagkunhod, bout ipasabot, ang pagpuo kanila aron dili na sila magsamok-samok? Ato ba gyung huptag kusog kining morag balaanong balaod sa soberaniyang Pilipinhon? Dili ba gayud nato sila mahatagag kaugalingong luna aron mahiusa ug mahisama ang ilang kailhanan ug yuta?

Info

Source Journal	Tambara
Journal Volume	Tambara Vol.19
Authors	Macario D. Tiu
Page Count	5
Place of Publication	Davao City
Original Publication Date	December 1, 2002
Tags

Preview